Müzik eğitimi çocuğun zekâsını geliştirir mi?

Velilerden en sık duyduğum soru şu: "Müzik dersi çocuğumu daha zeki yapar mı?" Sorunun cevabı sanıldığından daha ilginç. Bu yazıda erken yaşta müzik eğitimi ile zekâ gelişimi arasındaki ilişkiyi, hakemli dergilerde yayımlanmış araştırmalara dayanarak sade bir dille özetliyorum. Abartılı vaatlere değil, bugün bilinenlere bakacağız.

1. Kısa cevap

• Müzik dinlemek çocuğun zekâsını kalıcı olarak artırmaz. "Mozart dinleyen bebek daha zeki olur" fikri araştırmalarla desteklenmiyor.
• Müzik yapmak (şarkı söylemek, ritim tutmak, bir enstrüman çalmak) beyinde ölçülebilir değişikliklerle ilişkili. Özellikle işitme, ses ayırt etme ve el becerisiyle ilgili alanlarda.
• Genel IQ üzerindeki etkisi tartışmalı. Bazı çalışmalar küçük bir artış buluyor; çalışma kalitesi kontrol edildiğinde bu etki büyük ölçüde kayboluyor.
• Buna karşılık dil becerileri, dikkat, birlikte hareket etme ve paylaşma gibi alanlarda erken yaştaki müzik etkinliklerinin olumlu etkileri daha tutarlı biçimde gözleniyor.

Yani müzik eğitimini bir "zekâ hapı" olarak değil, çocuğun gelişimini birçok yönden destekleyen zengin bir öğrenme ortamı olarak düşünmek daha doğru.

2. "Mozart etkisi" nereden çıktı?

1993'te Nature dergisinde yayımlanan kısa bir çalışmada üniversite öğrencileri on dakika Mozart dinledikten sonra bir uzamsal akıl yürütme testinde biraz daha iyi sonuç aldı (Rauscher, Shaw ve Ky, 1993). Etki yaklaşık on-on beş dakika sürüyordu ve çalışma çocuklarla değil, yetişkinlerle yapılmıştı.

Buna rağmen bulgu kısa sürede "bebeğinize Mozart dinletin, zekâsı artsın" mesajına dönüştü. Sonraki yıllarda yapılan meta-analizler tabloyu netleştirdi: Gözlenen küçük etki, müziğin kişiyi geçici olarak daha uyanık ve keyifli hâle getirmesiyle açıklanabiliyor (Chabris, 1999). Kırk civarında çalışmayı birleştiren daha kapsamlı bir analiz de Mozart'a özgü bir etki bulmadı; başka müzik türleriyle de benzer küçük sonuçlar elde ediliyordu (Pietschnig, Voracek ve Formann, 2010).

Bebeğinize müzik dinletmek elbette güzel bir alışkanlık. Ama asıl fark, çocuğun müziğe katıldığı anlarda ortaya çıkıyor.

3. Müzik dinlemek ile müzik yapmak aynı şey değil

Bir çocuk şarkı söylediğinde, el çırptığında ya da bir tuşa bastığında aynı anda birçok iş yapar: sesi dinler, ritmi takip eder, elini doğru zamanda hareket ettirir, bir sonraki adımı tahmin eder ve yaptığının sonucunu duyar. Bu döngü işitme, hareket, dikkat ve bellek sistemlerini birlikte çalıştırır.

Bunu bebeklerde de görmek mümkün. Altı aylık bebeklerle yapılan bir çalışmada, ebeveynleriyle birlikte aktif müzik derslerine katılan bebekler, aynı süre boyunca yalnızca müzik dinleyen bebeklere göre daha erken ve daha gelişmiş iletişim jestleri gösterdi; sosyal davranışları da daha olumluydu (Gerry, Unrau ve Trainor, 2012). Fark, müziğin varlığında değil, bebeğin müziğe ne kadar katıldığındaydı.

4. Müzik eğitimi beyinde neyi değiştiriyor?

Beyin görüntüleme çalışmaları, düzenli müzik eğitiminin beyinde izlenebilir değişikliklerle ilişkili olduğunu gösteriyor:

• İşitme ve hareket alanları. Altı yaş civarında 15 ay boyunca klavye dersi alan çocukların beyninde, ders almayan akranlarına göre işitme ve parmak hareketleriyle ilgili bölgelerde yapısal farklar gelişti. Bu farklar çocukların müzikal ve motor becerilerindeki ilerlemeyle de ilişkiliydi (Hyde ve ark., 2009).
• Beynin iki yarısı arasındaki bağlantılar. İki yıl boyunca izlenen çocuklarda müzik eğitimi alan grup, spor eğitimi alan ve herhangi bir eğitim almayan gruplara göre işitme bölgelerinde ve beynin iki yarısını bağlayan yollarda farklı bir gelişim gösterdi (Habibi ve ark., 2018).
• Konuşma seslerini işleme. Dezavantajlı bölgelerde yaşayan çocuklarla yapılan bir çalışmada, iki yıl müzik eğitimi alan çocukların beyni konuşma seslerini daha net ayırt etmeye başladı. Bir yıllık eğitim bu etki için yeterli değildi (Kraus ve ark., 2014). Süreklilik önemli.
• Bebeklikte ritim ve konuşma. Dokuz aylık bebeklerle yapılan 12 oturumluk bir ritim-oyun programı, bebeklerin hem müzikteki hem de konuşmadaki zamanlama örüntülerini işleme biçimini güçlendirdi (Zhao ve Kuhl, 2016).

Bu bulgular önemli, ama doğru okunmalı: Beyindeki değişiklikler çoğunlukla müzikle doğrudan ilgili becerilerde, yani işitme, ritim ve el koordinasyonunda görülüyor. Bunun "genel zekâ" artışına dönüşüp dönüşmediği ayrı bir soru.

5. Peki IQ artıyor mu?

Bu soruya en çok atıf alan çalışmalardan biri Kanada'da yapıldı. Altı yaşındaki 144 çocuk rastgele dört gruba ayrıldı: klavye dersi, şan dersi, drama dersi ve ders almayan grup. Bir yıl sonra müzik gruplarındaki çocukların IQ puanları diğer gruplara göre biraz daha fazla arttı. Araştırmacı etkinin küçük olduğunu özellikle vurguladı (Schellenberg, 2004). Okul öncesi çocuklarla yapılan bir başka çalışmada ise yalnızca 20 günlük bilgisayar destekli bir müzik programının ardından sözel zekâ ölçümlerinde artış görüldü (Moreno ve ark., 2011).

Öte yandan, yaklaşık 7.000 katılımcıyı kapsayan çalışmaları birleştiren yakın tarihli bir meta-analiz, çalışmaların kalitesi (rastgele atama, aktif kontrol grubu gibi) hesaba katıldığında müzik eğitiminin genel bilişsel ve akademik beceriler üzerindeki etkisinin sıfıra yakın olduğunu buldu (Sala ve Gobet, 2020).

Benim bu tablodan çıkardığım sonuç şu: Müzik eğitimini çocuğun IQ puanını yükseltmek için seçmek doğru bir beklenti değil. Müzik eğitimi değerlidir, çünkü müziğin kendisi değerlidir ve beraberinde dikkat, sabır, dinleme ve birlikte üretme alışkanlığı getirir.

6. Zekâdan fazlası: dil, dikkat ve sosyal beceriler

IQ tartışmalı olsa da erken yaştaki müzik etkinliklerinin başka gelişim alanlarıyla ilişkisi daha tutarlı biçimde gözleniyor:

Dil ve okumaya hazırlık

Okul öncesi çocuklara 20 hafta boyunca her gün kısa müzik etkinlikleri yapıldığında, çocukların sesleri ayırt etme ve heceleri fark etme becerisi (fonolojik farkındalık) arttı. Bu beceri okumayı öğrenmenin temel taşlarından biri (Degé ve Schwarzer, 2011).

Paylaşma ve yardımlaşma

Dört yaşındaki çocuklar birlikte şarkı söyleyip ritim tuttuktan sonra, aynı süre müziksiz bir oyun oynayan çocuklara göre birbirlerine daha fazla yardım etti (Kirschner ve Tomasello, 2010). Birlikte müzik yapmak, ortak bir hedefe uyum sağlamayı gerektirir.

Evde birlikte müzik

Avustralya'da binlerce aileyi izleyen bir çalışmada, 2-3 yaşında evde ebeveyniyle sık sık şarkı söyleyen ve müzik etkinliği yapan çocukların 4-5 yaşındaki kelime dağarcığı, sayı becerileri, dikkat ve duygu düzenleme ölçümleri biraz daha iyiydi (Williams ve ark., 2015). Etkiler küçük ama anlamlıydı. Üstelik bu etkinlikler hiçbir özel ekipman gerektirmiyor.

Evde deneyin

Renklerle başlayan ilk şarkı

First Steps of a Little Artist uygulamasında her tuşun bir rengi var; sağ el için daire, sol el için üçgen. Çocuk renkleri takip ederek ilk şarkısını çalıyor, notaya ise adım adım geçiyor. 2,5 yaştan itibaren uygun ve ücretsiz.

Tarayıcıda dene

7. Ebeveynler için pratik sonuçlar

• Dinletmekle yetinmeyin, katılın. Birlikte şarkı söylemek, el çırpmak, bir tencereyle ritim tutmak bile pasif dinlemeden daha zengin bir deneyim.
• Kısa ama düzenli olsun. Küçük çocuklar için günde 10-15 dakika, haftada bir uzun dersten daha etkilidir. Araştırmalar da sürekliliğin önemini gösteriyor.
• Çocuğun yaşına uygun bir başlangıç seçin. 2,5-5 yaş için ritim, hareket, şarkı ve renk-şekil gibi görsel ipuçları uygun bir başlangıç. Nota okumaya geçiş zamanla ve adım adım yapılabilir. Yaşa göre ayrıntılar için erken yaşta müzik eğitimi rehberimize bakabilirsiniz.
• Başarıyı IQ ile ölçmeyin. Çocuğunuzun bir şarkıyı baştan sona çalabilmesi, bir ritmi hatırlaması, başkasıyla birlikte çalabilmesi gerçek kazanımlardır.
• Doğru enstrümanla başlayın. Evde bir klavye düşünüyorsanız klavye seçimi rehberimiz yaşa ve bütçeye göre öneriler sunuyor.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Chabris, C. F. (1999). Prelude or requiem for the 'Mozart effect'? Nature, 400, 826–827. doi:10.1038/23608
2. Degé, F., & Schwarzer, G. (2011). The effect of a music program on phonological awareness in preschoolers. Frontiers in Psychology, 2, 124. doi:10.3389/fpsyg.2011.00124
3. Gerry, D., Unrau, A., & Trainor, L. J. (2012). Active music classes in infancy enhance musical, communicative and social development. Developmental Science, 15(3), 398–407. doi:10.1111/j.1467-7687.2012.01142.x
4. Habibi, A., Damasio, A., Ilari, B., ve ark. (2018). Childhood music training induces change in micro and macroscopic brain structure. Cerebral Cortex, 28(12), 4336–4347. doi:10.1093/cercor/bhx286
5. Hyde, K. L., Lerch, J., Norton, A., ve ark. (2009). Musical training shapes structural brain development. Journal of Neuroscience, 29(10), 3019–3025. doi:10.1523/JNEUROSCI.5118-08.2009
6. Kirschner, S., & Tomasello, M. (2010). Joint music making promotes prosocial behavior in 4-year-old children. Evolution and Human Behavior, 31(5), 354–364. doi:10.1016/j.evolhumbehav.2010.04.004
7. Kraus, N., Slater, J., Thompson, E. C., ve ark. (2014). Music enrichment programs improve the neural encoding of speech in at-risk children. Journal of Neuroscience, 34(36), 11913–11918. doi:10.1523/JNEUROSCI.1881-14.2014
8. Moreno, S., Bialystok, E., Barac, R., ve ark. (2011). Short-term music training enhances verbal intelligence and executive function. Psychological Science, 22(11), 1425–1433. doi:10.1177/0956797611416999
9. Pietschnig, J., Voracek, M., & Formann, A. K. (2010). Mozart effect–Shmozart effect: A meta-analysis. Intelligence, 38(3), 314–323. doi:10.1016/j.intell.2010.03.001
10. Rauscher, F. H., Shaw, G. L., & Ky, K. N. (1993). Music and spatial task performance. Nature, 365, 611. doi:10.1038/365611a0
11. Sala, G., & Gobet, F. (2020). Cognitive and academic benefits of music training with children: A multilevel meta-analysis. Memory & Cognition, 48(8), 1429–1441. doi:10.3758/s13421-020-01060-2
12. Schellenberg, E. G. (2004). Music lessons enhance IQ. Psychological Science, 15(8), 511–514. doi:10.1111/j.0956-7976.2004.00711.x
13. Williams, K. E., Barrett, M. S., Welch, G. F., ve ark. (2015). Associations between early shared music activities in the home and later child outcomes. Early Childhood Research Quarterly, 31, 113–124. doi:10.1016/j.ecresq.2015.01.004
14. Zhao, T. C., & Kuhl, P. K. (2016). Musical intervention enhances infants' neural processing of temporal structure in music and speech. PNAS, 113(19), 5212–5217. doi:10.1073/pnas.1603984113

İlgili yazılar

Ebeveyn rehberi

Erken yaşta müzik eğitimi: 0‑6 yaş ebeveyn rehberi

Erken yaşta müzik eğitimi ne zaman ve nasıl başlar? 0-6 yaş için yaşa göre müzik etkinlikleri, piyanoya başlama yaşı ve evde uygulanabilir 10 dakikalık rutin.

Yazıyı oku →

Ebeveyn rehberi

Çocuğunuz İçin Doğru Klavye: Bir Ebeveyn Rehberi

Bütçeye ve yaşa göre klavye önerileri, dikkat etmeniz gerekenler: pratik bir ebeveyn rehberi.

Yazıyı oku →

Dr. Erman Türkili

Renk ve şekil temelli piyano yönteminin geliştiricisi. Bahçeşehir Üniversitesi Konservatuvarı öğretim üyesi.

Avrupa Bilim ve Sanat Akademisi Üyesi