Worden kinderen slimmer van muziekles?

De vraag die ik het vaakst van ouders hoor is: "Wordt mijn kind slimmer van muziekles?" Het antwoord is interessanter dan de meeste mensen denken. In dit artikel vat ik in gewone taal samen wat wetenschappelijk onderzoek zegt over muziekonderwijs voor jonge kinderen en de ontwikkeling van intelligentie. We kijken naar wat er werkelijk bekend is, niet naar grote beloftes.

1. Het korte antwoord

• Naar muziek luisteren maakt een kind niet blijvend slimmer. Het idee dat "baby's die naar Mozart luisteren intelligenter worden" wordt door onderzoek niet ondersteund.
• Muziek maken (zingen, de maat houden, een instrument bespelen) hangt samen met meetbare veranderingen in de hersenen, vooral in gebieden voor horen, klanken onderscheiden en fijne motoriek.
• Het effect op het algemene IQ is omstreden. Sommige studies vinden een kleine stijging; als je rekening houdt met de kwaliteit van de studies, verdwijnt dat effect grotendeels.
• Positieve effecten van muziekactiviteiten op jonge leeftijd op taal, aandacht, samen bewegen en delen worden daarentegen veel consistenter gevonden.

Het is dus juister om muziekles niet als een "slimheidspil" te zien, maar als een rijke leeromgeving die de ontwikkeling van een kind op veel manieren ondersteunt.

2. Waar komt het "Mozart-effect" vandaan?

In een korte studie die in 1993 in Nature verscheen, scoorden studenten iets beter op een ruimtelijke denktaak nadat ze tien minuten naar Mozart hadden geluisterd (Rauscher, Shaw & Ky, 1993). Het effect duurde ongeveer tien tot vijftien minuten en het onderzoek werd met volwassenen gedaan, niet met kinderen.

Toch werd de bevinding al snel de boodschap "laat je baby Mozart horen voor een hoger IQ". Latere meta-analyses maakten het beeld duidelijk: het kleine effect is te verklaren doordat muziek mensen tijdelijk alerter en beter gehumeurd maakt (Chabris, 1999). Een grotere analyse van zo'n veertig studies vond geen effect dat specifiek bij Mozart hoort; andere muziek gaf vergelijkbaar kleine resultaten (Pietschnig, Voracek & Formann, 2010).

Muziek laten horen aan je baby is een mooie gewoonte. Maar het echte verschil ontstaat wanneer het kind meedoet met de muziek.

3. Naar muziek luisteren is niet hetzelfde als muziek maken

Als een kind zingt, klapt of een toets indrukt, doet het veel dingen tegelijk: het luistert naar de klank, volgt het ritme, beweegt de hand op het juiste moment, voorspelt de volgende stap en hoort het resultaat. Die kringloop zet horen, bewegen, aandacht en geheugen samen aan het werk.

Dat zie je zelfs bij baby's. In een studie met baby's van zes maanden lieten baby's die met hun ouders actieve muzieklessen volgden eerdere en rijkere communicatieve gebaren zien, en positiever sociaal gedrag, dan baby's die in dezelfde periode alleen naar muziek luisterden (Gerry, Unrau & Trainor, 2012). Het verschil zat niet in de aanwezigheid van muziek, maar in hoeveel de baby zelf meedeed.

4. Wat verandert muziekles in de hersenen?

Onderzoek met hersenscans laat zien dat regelmatige muziekles samenhangt met zichtbare veranderingen in de hersenen:

• Gebieden voor horen en bewegen. Kinderen van ongeveer zes jaar die 15 maanden keyboardles kregen, ontwikkelden structurele verschillen in hersengebieden voor horen en vingerbewegingen, vergeleken met leeftijdsgenoten zonder les. Die verschillen hingen ook samen met hun vooruitgang in muzikale en motorische vaardigheden (Hyde et al., 2009).
• Verbindingen tussen de twee hersenhelften. Over twee jaar gemeten lieten kinderen in een muziekprogramma een andere ontwikkeling zien in de auditieve gebieden en in de verbindingen tussen de twee hersenhelften dan kinderen in een sportprogramma en kinderen zonder programma (Habibi et al., 2018).
• Spraakklanken verwerken. In een studie met kinderen uit kansarme wijken verscherpte twee jaar muziekles de manier waarop de hersenen spraakklanken onderscheiden. Eén jaar was daarvoor niet genoeg (Kraus et al., 2014). Volhouden is belangrijk.
• Ritme en spraak bij baby's. Een ritme-spelprogramma van 12 sessies met baby's van negen maanden versterkte hoe zij tijdspatronen in zowel muziek als spraak verwerkten (Zhao & Kuhl, 2016).

Deze bevindingen zijn belangrijk, maar je moet ze zorgvuldig lezen: de veranderingen zie je vooral bij vaardigheden die direct met muziek te maken hebben, namelijk horen, ritme en handcoördinatie. Of dat leidt tot een hogere "algemene intelligentie" is een andere vraag.

5. Gaat het IQ dan omhoog?

Een van de meest geciteerde studies over deze vraag werd in Canada gedaan. 144 kinderen van zes jaar werden willekeurig verdeeld over vier groepen: keyboardles, zangles, dramales en geen les. Na een jaar steeg het IQ in de muziekgroepen iets meer dan in de andere groepen. De onderzoeker benadrukte dat het effect klein was (Schellenberg, 2004). Een andere studie met kleuters vond een stijging van verbale intelligentie na slechts 20 dagen van een computergestuurd muziekprogramma (Moreno et al., 2011).

Aan de andere kant vond een recente meta-analyse van studies met bijna 7.000 deelnemers dat het effect van muziekles op algemene cognitieve en schoolse vaardigheden bijna nul is zodra je rekening houdt met de kwaliteit van de studies (willekeurige toewijzing, actieve controlegroepen) (Sala & Gobet, 2020).

Mijn conclusie uit dit beeld: muziekles kiezen om het IQ van een kind te verhogen is niet de juiste verwachting. Muziekonderwijs is waardevol omdat muziek zelf waardevol is, en omdat het gewoontes meebrengt van aandacht, geduld, luisteren en samen iets maken.

6. Meer dan intelligentie: taal, aandacht en sociale vaardigheden

Terwijl het IQ omstreden blijft, hangen muziekactiviteiten op jonge leeftijd consistenter samen met andere ontwikkelingsgebieden:

Taal en voorbereiding op lezen

Toen kleuters 20 weken lang elke dag korte muziekactiviteiten deden, werden ze beter in het onderscheiden van klanken en het herkennen van lettergrepen (fonologisch bewustzijn). Die vaardigheid is een van de bouwstenen van leren lezen (Degé & Schwarzer, 2011).

Delen en helpen

Vierjarigen die samen zongen en de maat hielden, hielpen elkaar daarna vaker dan kinderen die even lang een spel zonder muziek speelden (Kirschner & Tomasello, 2010). Samen muziek maken vraagt dat je je afstemt op een gezamenlijk doel.

Muziek thuis

Een Australische studie die duizenden gezinnen volgde, vond dat kinderen met wie ouders op 2- tot 3-jarige leeftijd vaak zongen en muziek maakten, op 4- tot 5-jarige leeftijd iets betere scores hadden voor woordenschat, rekenvaardigheid, aandacht en emotieregulatie (Williams et al., 2015). De effecten waren klein maar betekenisvol, en deze activiteiten vragen geen speciale materialen.

Probeer het thuis

Een eerste liedje dat met kleuren begint

In de app First Steps of a Little Artist heeft elke toets een kleur; een cirkel voor de rechterhand, een driehoek voor de linker. Kinderen volgen de kleuren om hun eerste liedje te spelen en stappen daarna stap voor stap over op notenschrift. Geschikt vanaf 2,5 jaar en gratis.

Probeer het in je browser

7. Wat betekent dit voor ouders?

• Laat niet alleen muziek horen, doe mee. Samen zingen, klappen of de maat slaan op een pan is rijker dan passief luisteren.
• Kort en regelmatig. Voor jonge kinderen werkt 10–15 minuten per dag beter dan één lange les per week. Ook onderzoek wijst op het belang van volhouden.
• Kies een start die bij de leeftijd past. Voor 2,5 tot 5 jaar zijn ritme, beweging, liedjes en visuele hulpmiddelen zoals kleuren en vormen een goed begin. Noten lezen kan later, stap voor stap. Meer per leeftijd lees je in onze gids over muziekonderwijs voor jonge kinderen.
• Meet succes niet aan het IQ. Een heel liedje kunnen spelen, een ritme onthouden of samen met iemand spelen zijn echte prestaties.
• Begin met het juiste instrument. Denk je aan een keyboard voor thuis? Onze keyboardgids geeft tips per leeftijd en budget.

Veelgestelde vragen

Bronnen

1. Chabris, C. F. (1999). Prelude or requiem for the 'Mozart effect'? Nature, 400, 826–827. doi:10.1038/23608
2. Degé, F., & Schwarzer, G. (2011). The effect of a music program on phonological awareness in preschoolers. Frontiers in Psychology, 2, 124. doi:10.3389/fpsyg.2011.00124
3. Gerry, D., Unrau, A., & Trainor, L. J. (2012). Active music classes in infancy enhance musical, communicative and social development. Developmental Science, 15(3), 398–407. doi:10.1111/j.1467-7687.2012.01142.x
4. Habibi, A., Damasio, A., Ilari, B., et al. (2018). Childhood music training induces change in micro and macroscopic brain structure. Cerebral Cortex, 28(12), 4336–4347. doi:10.1093/cercor/bhx286
5. Hyde, K. L., Lerch, J., Norton, A., et al. (2009). Musical training shapes structural brain development. Journal of Neuroscience, 29(10), 3019–3025. doi:10.1523/JNEUROSCI.5118-08.2009
6. Kirschner, S., & Tomasello, M. (2010). Joint music making promotes prosocial behavior in 4-year-old children. Evolution and Human Behavior, 31(5), 354–364. doi:10.1016/j.evolhumbehav.2010.04.004
7. Kraus, N., Slater, J., Thompson, E. C., et al. (2014). Music enrichment programs improve the neural encoding of speech in at-risk children. Journal of Neuroscience, 34(36), 11913–11918. doi:10.1523/JNEUROSCI.1881-14.2014
8. Moreno, S., Bialystok, E., Barac, R., et al. (2011). Short-term music training enhances verbal intelligence and executive function. Psychological Science, 22(11), 1425–1433. doi:10.1177/0956797611416999
9. Pietschnig, J., Voracek, M., & Formann, A. K. (2010). Mozart effect–Shmozart effect: A meta-analysis. Intelligence, 38(3), 314–323. doi:10.1016/j.intell.2010.03.001
10. Rauscher, F. H., Shaw, G. L., & Ky, K. N. (1993). Music and spatial task performance. Nature, 365, 611. doi:10.1038/365611a0
11. Sala, G., & Gobet, F. (2020). Cognitive and academic benefits of music training with children: A multilevel meta-analysis. Memory & Cognition, 48(8), 1429–1441. doi:10.3758/s13421-020-01060-2
12. Schellenberg, E. G. (2004). Music lessons enhance IQ. Psychological Science, 15(8), 511–514. doi:10.1111/j.0956-7976.2004.00711.x
13. Williams, K. E., Barrett, M. S., Welch, G. F., et al. (2015). Associations between early shared music activities in the home and later child outcomes. Early Childhood Research Quarterly, 31, 113–124. doi:10.1016/j.ecresq.2015.01.004
14. Zhao, T. C., & Kuhl, P. K. (2016). Musical intervention enhances infants' neural processing of temporal structure in music and speech. PNAS, 113(19), 5212–5217. doi:10.1073/pnas.1603984113

Gerelateerde artikelen

Gids voor ouders

Muziekonderwijs voor jonge kinderen: gids voor ouders van 0 tot 6 jaar

Wanneer begin je met muziekles voor je kind? Muziekactiviteiten per leeftijd van 0 tot 6 jaar, vanaf welke leeftijd pianoles kan en een routine van 10 minuten voor thuis.

Lees het artikel →

Gids voor ouders

Het juiste keyboard voor je kind: een gids voor ouders

Keyboardtips per leeftijd en budget, en waar je op let: een praktische gids voor ouders.

Lees het artikel →

Dr. Erman Türkili

Ontwikkelaar van de pianomethode met kleuren en vormen. Docent aan het conservatorium van de Bahçeşehir Universiteit.

Lid van de Europese Academie van Wetenschappen en Kunsten